ضوابط طراحی و بهره برداری سامانه هشدار سیل

در سال 1389 سيل پاكستان ميليون ها نفر را تحت تاثير مستقيم قرار داد و موجب خسارات چند ده ميليارد دلاري گرديد . در استراليا سيلاب ژانويه 2011 نيز مساحتي معادل سطح كشورهاي فرانسه و انگلستان را زير آب برد و در همين زمان نزديك به 1000 نفر قرباني تندسيلاب هاي برزيل شدند و يك ميليون نفر نيز آواره ي سيلاب هاي سريلانكا گرديدند. اين وقايع نمادي از روند افزايشي تلفات و خسارات سيلاب در جهان هستند و بدون شك نيار مبرم و فوري به كاربرد رو ش هاي كاراتر و موثرتر براي همزيستي هارمونيك و تطبيق با سيلاب ها وجود دارد. براي مثال به دنبال سيلاب پاكستان، در اولين بررسي هاي كارشناسي توصيه شد كه زمان پيش هشدار از سه روز به ده روز افزايش يابد.
در صورت وجود سامانه هاي كارا و موثر پيش بيني و هشدار سيلاب، تلفات جاني سيلاب هاي مهم كشور از جمله سيلاب هاي استان گلستان در سال هاي اول دهه ي 1380 و سيلاب گلاب دره و دربند تهران در سال 1366 به نحو چشمگيري كاهش مي يافت. با افزايش جمعيت در مناطق پرخطر و اثرهاي تغيير اقليم، ريسك تلفات جاني ناشي از سيلاب مي تواند بسيار بيش تر از آمار سال هاي اخير باشد. در تحقيقي كه كشورهاي اروپايي در مورد اثرهاي تغيير اقليم در افزايش پتانسيل سيلاب در قرن بيست و يك ميلادي
انجام داده اند هشدار سيلاب ب هعنوان يكي از موثرترين و عمل يترين راهكارها توصيه شده است. به علاوه با احداث نزديك به 200 سد بزرگ در كشور عزيزمان، تدوين طرح هاي عملياتي سيلاب براي مناطق پايين دست اين سدها الزامي خواهد بود و بديهي است سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب در اين طرح ها نقش محوري خواهند داشت. از طرف ديگر براساس بولتن كميته بين المللي با اتكا به اين سامانه ها و ديگر روش هاي غير ساز ه اي، افزايش ايمني سدها و كاهش ابعاد و هزينه هاي ] سدهاي بزرگ سازه هاي هيدروليكي امكان پذير است. در اين چارچوب و با توجه به اثربخشي چشمگير و هزينه‌ي كم اين سامانه ها بايد در د ه سال آينده، صدها سامانه ي پيش بيني و هشدار در سراسر كشور طراحي و را هاندازي شوند. نشريه راهنماي جامع مطالعات طرح، بهره‌برداري و نگهداري سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب به منظور تسهيل طراحي، راه اندازي و بهره برداري اين سامانه ها توسط طرح تهيه ي ضوابط و معيارهاي فني صنعت آب كشور تدوين گرديده است.
براي طراحي، راه اندازي و بهره برداري اين سامانه ها نياز به تيم هاي ماهر چند رشته اي وجود دارد و مخاطبان اصلي اين كتاب اين تيم ها هستند. البته تاكيد بيش تر بر تيم طراحي و مهندسان مشاور قرار گرفته به نحوي كه اين راهنما بتواند با توجه به مشخصات و مختصات پروژه، در انتخاب راهبردهاي اصلي مطالعات هشدار سيل مورد استفاده قرار گيرد. كاركرد اصلي اين راهنما آموزش مباني و ارائه يك هندبوك نيست. هدف عمده اين راهنما نشان دادن راه صحيح مطالعات هشدار سيل براي يك مهندس مشاور با درك
درستي از سيلاب و مسلط بر مباني نظري آن است. البته با توجه به بديع بودن اين گونه مطالعات در كشور، ذكر مباني نظري به صورت بسيار خلاصه و كوتاه و ارائه مراجع مفيد دور از نظر نبوده است. از طرف ديگر با توجه به نياز به تيم طراحي چند رشته اي، ايجاد زبان مشترك براي كارشناسان مختلف از اهداف اصلي اين كتاب بوده است.
ظرف 15 سال گذشته، سيلاب هاي بزرگ شديد رودخانه اي در تمام قاره ها روي داده و موجب تلفات انساني و خسارات مالي در كشورهاي مختلف گرديده است. تجارب آموخته شده در اينترنت براي استفاده كارشناسان قابل دسترسي است. با اين وجود بيش تر اين تجارب در رابطه با امور فني بوده و جنبه هاي سازماني فقط به طور كلي مطرح مي گردد. با مطالعه مجموعه مقالات و مستندات سمينارها، كارگاه ها و كنفرانس هايي كه اخيرا در زمينه سيلاب برگزار شده، نشان داده مي شود كه به جاي توجه به جنبه هاي فني و سازه اي، رهيافت هاي غيرسازه اي و جنبه هاي سازماني مديريت سيلاب نقش محوري داشته است. به طور كلي، پاسخ هاي روزآمد در مورد سوا لهاي مرتبط به جنب ههاي فني و ملمو ستر، در اينترنت و كتا بها و گزارش هاي مستند قابل دسترسي است. از طرف ديگر، پاسخ مستقيم به سوال ها در مورد مطالب اساسي غيرسازه اي و اصلاحات سازماني (از قبيل مديريت، قانون گذاري، برنامه ريزي مالي، نظارت، اجرا، اطلا عرساني عمومي و غيره) ممكن است به اين سادگ يها هم امكان پذير نباشد. زيرا براي هر مورد ويژه‌ی يك كشور يا يك حوضه ي آبريز، يك راه حل خاص لازم است و يك ايده موفق در يك نقطه جهان، براي الگوبرداري در نقاط ديگر كافي نيست .بنابراين در تدوين اين راهنما، تمركز ويژه اي بر الزامات سازماني مديريت سيلاب بوده است.

در نهايت جنبه هاي مختلف مديريت سيلاب يا همزيستي هارمونيك با سيلاب مورد نظر بوده است زيرا امروزه مديريت سيلاب در حوضه هاي رودخانه اي و مناطق ساحلي، برحسب تعريف به جنبه هاي چندگانه مي پردازد. راه حل موثر در مورد معيارها به منظور حفظ جان و مال در مناطق سيل خيز (و در سيلابدشت ها)، بايد با ساير جنبه هاي اقتصادي- اجتماعي، فرهنگي و محيط زيستي ادغام گردد. راه حل هاي پايدار بايد به گونه اي انتخاب شوند كه هم مديريت يكپارچه آب و هم برنامه ريز ي مكاني مناطق سيل خيز و سيلابدشت ها ، در تعادل باشند. اين حالت تنها زماني ممكن است كه تغييرات اساسي و حتي اصلاح قوانين، مسووليت ها و مديريت زيرساخت هاي مرتبط به حفاظت سيلاب، جايگزين انديشه هاي سنتي و مرسوم گردد. استانداردهاي جديد ايمني و خطرپذيري بايد توسعه يابد و در نهايت به تصويب بالاترين سطوح سياسي برسد. بخشي از بودجه خطرپذيري و خسارت احتمالي در مناطق سيل خيز بايد از طريق بيمه هاي منطقي مبتني بر نر خهاي ترجيحي متداول قابل قبول، تامين گردد. با توجه به موارد فوق، در تدوين اين راهنما تلاش شده جايگاه خاص سامانه هاي پيش بيني و هشدار در راهبردهاي نوين مديريت سيلاب شناسايي شده و تجارب ارزشمند جهاني كه با صرف زمان طولاني و هزين هاي هنگفت حاصل شده به نحو مناسبي انعكاس يابد.
هدف
در دو دهه ي اخير كاربرد روش هاي غيرسازه اي مديريت سيلاب و به خصوص پيش بيني و هشدار سيل براي كاهش ريسك سيلاب ها روندي افزايشي داشته است (به خصوص در كشورهاي توسعه يافته). در اين چارچوب با توجه به تجارب كم كشور ما در اين زمينه، تدوين اين راهنما در دستور كار قرار گرفته است.
هدف از تهيه راهنماي جامع مطالعات طرح، بهره برداري و نگهداري سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب، ارائه ي رهنمودها و دستورالعمل هاي لازم براي تسهيل طراحي و بهره برداري اين سامانه ها است. با توجه به اين كه طراحي اين سامانه به وسيله‌ي تيم هاي چندرشته اي صورت مي گيرد، مخاطبان اصلي راهنماي حاضر، اين تيم ها هستند.
دامنه‌ي كاربرد
اين راهنما براي هدايت مهندسان طراح و بهره بردار سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب و همچنين كارفرمايان اين طرح ها با ديدگاه انتقال فن آوري تهيه شده است. در تدوين اين راهنما فرض شده است كه كاربران آن مهندسان و كارشناسان حرفه اي با سابقه ي حداقل 5 سال هستند كه آموزش هاي دانشگاهي و حرفه اي را فرا گرفته و درصورت لزوم توانايي لازم براي فراگيري فن آوري هاي مربوط را دارا هستند. در اين چارچوب، موارد كليدي در رابطه با طراحي، بهره برداري و نگهداري سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب مطرح مي شوند و فرض بر اين است كه كاربران مي توانند با استفاده از مراجع ارائه شده، مسايل خاص طرح خود را مورد موشكافي بيش تر قرار دهند. به علاوه با توجه به ماهيت تيمي طراحي سامانه هاي هشدار سيلاب، تلاش شده است كه مباحث مختلف سامانه به نحوي ارائه شوند كه كارشناسان با تخصص هاي مختلف در حداقل فرصت بتوانند چارچوب اساسي مطالعات و تعاملات با متخصصان ديگر را درك نمايند. بديهي است كه ف نآوري هاي مرتبط به سرعت در حال تغيير هستند و كاربران اين راهنما بايد تلاش كنند كه فنآوري هاي به روز شده را مورد استفاده قرار دهند.
مخاطبين
با توجه به دامنه ي كاربرد، مخاطبين اين راهنما عبارتند از:
تيم طراحي
تيم طراحي سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب متشكل از كارشناسان ي با تخصص هاي مختلف از جمله هواشناسي، هيدرولوژي، سنجش از دور ، سامانه ي اطلاعاتي جغرافيايي، كاربري اراضي، هيدروليك، مخابرات، رايانه ، سوانح طبيعي و … است .بنابراين مديريت اين تيم نيازمند ديد سيستماتيك و همه جانبه است. مديران تيم هاي طراحي از مه م ترين مخاطبين اين نشريه محسوب مي شوند. از طرف ديگر در يك كار تيمي چند رشته اي موفق، متخصصان مختلف بايد درك مناسبي از كليات طرح و فعاليت هاي ديگر اعضاي تيم داشته باشند. به علاوه روند مطالعات مرسوم كه در پروژه هايي غير از پيش بيني و هشدار سيلاب صورت مي گيرد ممكن است براي اين مطالعات مناسب نباشد . در اين چارچوب راهنماي حاضر مي تواند در تطبيق مطالعات لازم با ويژگي هاي خاص اين سامانه ها مورد استفاده قرار گيرد.
تيم كارفرمايي

تعيين لزوم راه اندازي ، راهبردها و چارچو بهاي سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب و انتخاب مشاورين ذي صلاح، از مهم ترين چالش هاي تيم هاي كارفرمايي است. شايان ذكر است كه شرايط بسيار مختلف طبيعي و غيرطبيعي موجب اختلاف بسيار چشمگير در كاركرد اين سامانه ها مي شود و چه بسا در بسياري از رودخانه ها، سامانه هاي بسيار كم هزينه كه در زمان كوتاهي قابل راه اندازي هستند بتوانند كاركردهاي اصلي را با كيفيت مطلوب به دست دهند. بنابراين تصميم هاي كليدي كارفرما در مراحل اوليه‌ي تعريف پروژه و انتخاب مشاور مي تواند موجب كاهش قابل ملاحظه ي هزينه ها و دوره ي احداث گردد. با توجه به تجارب كم راه اندازي و بهره برداري از اين سامانه ها در كشور، اين راهنما مي تواند تيم كارفرمايي را در اين جهت ياري نمايد. همانطوري كه در مقدمه اشاره شد جنبه هاي سازماني، مهم ترين عامل در كارآيي سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب است، بنابراين اميد است اين راهنما بتواند در تطبيق شرايط سازماني با نيازهاي راه اندازي و بهره ‌برداري اين سامانه ها، به تيم هاي كارفرمايي كمك جدي نمايد.
تيم بهره برداري و مسوولين حوادث غيرمترقبه
بهره برداري كارآ و موثر از نيازهاي اصلي براي موفقيت سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب محسوب مي شو د. به علاوه اين سامانه ها بايد به صورت پيوسته مورد ارزيابي قرار گرفته و به روز شون د. در اين چارچوب لازم است تيم بهر ه برداري علاوه بر توانمندي هاي بهره برداري، از توانمندي هايي مشابه تيم طراحي برخوردار باشد تا ارتقاي سامانه و افزايش اتكاپذيري آن امكان پذير ‌ شود. بنابراين با وجود يكه فصل هاي هشتم تا دوازدهم با محوريت بهره برداري تهيه شده، لازم است تيم هاي بهر ه برداري درك جامعي از تمامي فصول داشته باشند. از طرف ديگر همان طوري كه در فصل دوم ارائه شده، موفقيت بسياري از روش هاي غيرسازه اي مانند تخليه ، مقابله با سيلاب و … در گرو كاركرد مناسب سامانه هاي پيش بين ي و هشدار سيلاب است، بنابراين افزايش درك مسوولين حوادث غيرمترقبه از اين سامانه ها از اهداف اصلي اين راهنما محسوب مي شود.
چارچوب هاي اين راهنما
شرح خدمات اين پروژه و عناوين فصل هاي راهنماي حاضر توسط كارفرماي طرح و ناظران پروژه از ابتدا مشخص شده بود . در طول انجام اين مطالعه، ناظران بر خلاصه و كاربردي بودن مطالب براي مخاطبين حرفه اي تاكيد ويژه داشت ه ان د. در اين چارچوب، مطالبي كه ضروري ارزيابي شده ولي در فصل هاي كتاب قابل ارائه نبود در پيوست ها ارائه شده اند. محورهاي اصلي فصل هاي اين راهنما عبارتند از:
فصل اول: هدف و دامنه كاربرد
فصل دوم: براساس تجارب جهاني، اهميت روش هاي غيرسازه اي و نقش كليدي پيش بيني و هشدار سيلاب در اين فصل ارائه شده و در پايان بر پتانسيل هم افزايانه اين روش ها تاكيد شده است.
فصل سوم: كليات سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب، مشخصه هاي پيش بيني هاي هيدرولوژيكي و سطوح توسعه يافتگي اين سامانه ها در اين فصل ارائه شده است.
فصل چهارم: مطالعات پايه اي كه معمولا در رابطه با طراحي سامانه هاي پيش بيني و هشدار سيلاب صورت مي گيرد و توصيه هاي كليدي در اين رابطه در اين فصل ارائه شده است. بديهي است مطالعات انجام شده در اين بخش در كليه ي ابعاد يك سامانه جامع پيش بيني و هشدار سيلاب (پايش، پيش بيني ، تصميم گيري در زمان واقعي و هشدار) مورد استفاده قرار مي گيرد.
از ديدگاه كلان، يك سامانه ي جامع پيش بيني و هشدار سيلاب شامل سامانه هاي زير است:
1-سامانه ي پايش و انتقال اطلاعات
2- سامانه ي پيش بيني
3-سامانه ي تصميم گيري در زمان واقعي
4- سامانه ي هشدار
در اين چارچوب، در فصل هاي پنجم تا يازدهم موارد مختلف اين سامانه ها تشريح مي شود. فصل هاي دوازدهم و سيزدهم به سامانه ي بازيافت و مديريت پيوسته ، ارزيابي ، بهره برداري، نگهداري و توسعه اختصاص يافته اس ت . در فصل چهاردهم نيز شرح خدمات نمونه براي طراحي يك سامانه ي جامع پيش بيني و هشدار سيلاب ارائه شده است . بنابراين تمركز اصلي اين راهنما بر جنبه هاي مختلف راهبردي، طراحي و بهر هبرداري اين سامانه ها قرار گرفته است.