با عبور مصرف برق کشور از مرز ۸۵ هزار مگاوات در تابستان ۱۴۰۴، ایران بار دیگر با یکی از شدیدترین ناترازیهای انرژی در دهههای اخیر مواجه شده است. آمار رسمی نشان میدهد که فاصله میان تولید و تقاضای برق در روزهای اوج مصرف به بیش از ۲۰ هزار مگاوات رسیده است؛ وضعیتی که صنعت، معیشت و امنیت انرژی کشور را تهدید میکند.
بر اساس گزارش رسمی وزارت نیرو، پیک مصرف برق کشور در تابستان ۱۴۰۳ به ۷۹٬۸۷۲ مگاوات رسید؛ افزایشی ۸.۷ درصدی نسبت به تابستان ۱۴۰۲. در مقابل، توان عملی تولید برق کشور حدود ۶۱ هزار مگاوات بود که منجر به ناترازی حدود ۱۸ تا ۱۹ هزار مگاواتی در برخی روزها شد.
مرکز پژوهشهای مجلس در تحلیل خود تأکید کرده بود که با ادامه این روند، ناترازی در سال ۱۴۰۴ به مرز ۲۵ هزار مگاوات خواهد رسید.
در نخستین هفتههای تیر ۱۴۰۴، گزارشها نشان داد که مصرف برق کشور به ۸۵ هزار مگاوات رسیده، اما حداکثر ظرفیت عملی تولید در بهترین شرایط ۶۳ تا ۶۵ هزار مگاوات بوده است. به این ترتیب، شکاف واقعی بین تولید و مصرف در روزهای اوج، به بیش از ۲۰ هزار مگاوات رسید.
ظرفیت عملی تولید برق کشور
طبق گزارش دیوان محاسبات، توان تولید نیروگاههای برق کشور حدود ۶۲ هزار مگاوات عنوان شده است، ولی در پیکهای تابستان، توان عملی کمتر است که باعث ناترازی میشود .
همچنین اعلام شده که در تابستان ۱۴۰۴ پیشبینی شده مصرف برق حدود ۸۵ هزار مگاوات باشد، در حالی که ظرفیت تولید در حالت خوشبینانه حدود ۶۵ هزار مگاوات است.
دلایل ناترازی برق
- رشد بیرویه مصرف
مصرف برق خانگی سالانه حدود ۴.۵ تا ۵٪ رشد داشته است. سامانههای سرمایشی در تابستان ۱۴۰۳ بیش از ۳۵ هزار مگاوات بار مصرفی ایجاد کردهاند.
- پایین بودن رشد ظرفیت نیروگاهی
رشد ظرفیت اسمی نیروگاهها در ۱۴۰۲ فقط ۱.۷٪ بوده، در حالی که مصرف برق بیش از ۵.۲٪ رشد کرده است. در دهه ۹۰، ظرفیت اسمی تنها به میزان ۳.۵٪ رشد یافت در حالیکه مصرف رشد ۴۵٪ را تجربه کرده است.
- قیمت پایین برق و بدهیهای دولتی
دولت بدهیهای خود بابت مابهالتفاوت قیمت واقعی و قیمت تکلیفی برق را تسویه نکرده؛ حجم این بدهیها اکنون به حدود ۶۳ هزار میلیارد تومان رسیده است که مانع سرمایهگذاری بخش خصوصی شده است. تعرفه پایین مصرف، مصرف را افزایش و بهرهوری را کاهش داده است.
- استخراج رمزارز و مصارف غیرمجاز
وزارت نیرو برنامههای مقابله با استخراج غیرمجاز رمزارز با تشخیص انشعابات غیرقانونی را در دستور کار قرار داده است؛ این مصارف سهم قابلتوجهی در ناترازی دارند.
- فرسودگی شبکه تولید و انتقال
بیتوجهی به نوسازی شبکه تولید، انتقال و توزیع سبب افت راندمان و افزایش تلفات و تأثیر مستقیم بر ناترازی شده است.
برنامهها و راهکارهای وزارت نیرو برای ۱۴۰۴
وزارت نیرو با تکیه بر سه محور اصلی (افزایش ظرفیت حرارتی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و مدیریت مصرف) مجموعهای از ۱۴ مگاپروژه را برای تابستان ۱۴۰۴ طراحی کرده است؛ از جمله افزایش تبادلات برق با کشورهای همسایه، جمعآوری رمزارزهای غیرمجاز، بهینهسازی شبکه و تشویق بخش خصوصی.
از سوی دیگر، وزیر نیرو امیدوار است با اجرای این پروژهها تا پایان ۱۴۰۴ ناترازی کاهش یافته و تابستان ۱۴۰۵ با شرایط بهتری روبرو شویم.
سرمایهگذاری در صنعت برق راه جبران ناترازی
در حالی که ایران در سال ۱۴۰۴ با کمبود بیش از ۲۰ هزار مگاوات برق مواجه است، کارشناسان از سه سناریوی اصلی برای آینده صنعت برق کشور سخن میگویند. ادامه وضع موجود، سرمایهگذاری متوازن و توسعه نیروگاههای حرارتی سه مسیری هستند که میتوانند آینده این صنعت راهبردی را رقم بزنند.
بر اساس سناریوی نخست که ادامه وضع موجود نام دارد، تغییر اساسی در سیاستهای سرمایهگذاری اتفاق نخواهد افتاد و روند فعلی با تمرکز بر نگهداری و تعمیرات نیروگاههای موجود ادامه مییابد. در این شرایط توسعه نیروگاههای جدید محدود باقی میماند و انرژیهای تجدیدپذیر سهم اندکی خواهند داشت. پیامد چنین رویکردی تداوم خاموشیهای دورهای، کاهش ظرفیت تولید صنایع انرژیبر و افزایش هزینههای پنهان خواهد بود.
سناریوی دوم سرمایهگذاری متوازن است که بسیاری از کارشناسان آن را تنها راهکار پایدار میدانند. این رویکرد ترکیبی از احداث نیروگاههای سیکل ترکیبی با راندمان بالا، توسعه گسترده تجدیدپذیرها، کاهش تلفات شبکه انتقال و اجرای طرحهای مدیریت هوشمند مصرف را شامل میشود. پیشبینیها نشان میدهد که با اجرای این برنامه، ایران میتواند تا افق ۱۴۱۰ به تعادل نسبی میان عرضه و تقاضای برق دست یابد. هرچند این مسیر نیازمند سرمایهای حدود ۴۰ تا ۵۰ میلیارد دلار است، اما دستاورد آن افزایش امنیت انرژی، کاهش آلودگیهای زیستمحیطی و جذب سرمایهگذاریهای جدید خواهد بود.
سناریوی سوم تمرکز بر توسعه نیروگاههای حرارتی را دنبال میکند. در این حالت، ساخت سریع نیروگاههای گازی و سیکل ترکیبی و نوسازی واحدهای قدیمی در اولویت قرار میگیرد. این گزینه میتواند بخشی از کمبود برق کشور را ظرف سه تا پنج سال جبران کند، اما وابستگی شدید به سوختهای فسیلی، فشار مضاعف بر شبکه گاز و تشدید مشکلات زیستمحیطی را در پی خواهد داشت. سرمایهگذاری موردنیاز برای این سناریو بین ۲۰ تا ۳۰ میلیارد دلار برآورد شده است.
به این ترتیب، تحلیلگران هشدار میدهند که تداوم روند فعلی کشور را در مسیر بحران انرژی قرار خواهد داد، تمرکز صرف بر نیروگاههای حرارتی نیز اگرچه سریع اما ناپایدار است، و تنها گزینهای که میتواند بهطور پایدار ناترازی برق را جبران کرده و امنیت انرژی ایران را تضمین کند، سرمایهگذاری متوازن در تمامی بخشها از تولید تا انتقال و مدیریت مصرف خواهد بود.
با توجه به عمق بحران برق در کشور، سرمایهگذاری در ابعاد مختلف صنعت برق نهتنها ضرورتی فوری است، بلکه فرصتی برای ایجاد اشتغال، بهبود راندمان انرژی و کاهش آسیب به صنایع نیز محسوب میشود. کارشناسان هشدار میدهند در صورت تأخیر در تأمین منابع مالی، کشور با بحران شدیدتر برق در سالهای آتی مواجه خواهد شد.
