در ساعت 13 روز چهارم مرداد 1366 سیل ویرانگری در شمیران و مناطق شمالی تهران اتفاق افتاد که متأسفانه موجب ویرانی تعداد قابلتوجهی از مناطق مسکونی شده و عده کثیری از افراد حاضر در منطقه در اثر جریان شدید و گلآلود سیل جان خود را از دست دادند. این سیل که با ابعاد بسیار بزرگ اتفاق افتاد با اندازهها و قالبهای متداول هیدرولوژیکی منطبق نبوده بلکه جزو پیشامدهای نادر محسوب میشود و احتمالاً شکست موانع طبیعی که حین سیلاب ایجاد میشدند در تشدید سیلاب نقش مهمی ایفا کرد.
دلایل وقوع تندسیلابهای تابستانی
اگرچه ایران به دلیل ویژگیهای جغرافیایی، اقلیمی و ریختشناسی منابع آبوخاک در تاریخ طولانی خود بهعنوان یک سرزمین نیمهخشک در بخش عمدهای از فلات ایران شناختهشده است، اما از سوی دیگر به علت تنوع سرزمینی و اقلیمی و نیز شرایط حاکم بر شیوه توسعه جاری و حاکم، در همین دوران همواره با بروز حوادث متعدد طبیعی و بهویژه طغیان و جریان نابهنگام آبهای سطحی در بسیاری از مناطق کشور، صرفنظر از شرایط متنوع جغرافیایی خود در چالش بوده است. که از مهمترین دلایل آنها افت شدید سطح ایستایی آبهای زیرزمینی، فرونشست زمین، بروز پدیده فروچالهها، ناپایداری و فرسایش خاک و بهویژه گسیل ذرات ناپایدار خاک از مناطق مستعد فرسایشپذیری و یا همان توفانهای گردوغباری است و همچنین گسترش بیرویه شهرنشینی، ساختوسازهای بیرویه و غیراصولی بناها، افزایش میزان دخل و تصرف در حریم رودخانهها، بالا رفتن حجم چرای بیشازحد مجاز مراتع ازجمله علل اصلی افزایش آمار وقوع سیل است.
در فصول سرد سال علیالخصوص فصول زمستان و بهار خاک بهواسطه بارشهای ملایم برف و باران در یک دوره طولانیمدت، بهصورت عمقی مرطوب شده و همین رطوبت باعث افزایش چسبندگی خاک و همچنین افزایش نفوذپذیری خاک میگردد، بنابراین باوجود بارشهای شدید و طولانیمدت برف و باران در فصول سرد، هیچگاه سیلهای ویرانگر و ناگهانی به راه نمیافتد. البته این به معنی عدم امکان آبگرفتگی در نقاط پست و گودالها نیست و در اغلب مواقع آب باران و برف در چالهها جمع شده و حتی جریانهای آب ملایم و فصلی به وجود میآیند.
نکته مهم آنجاست که خاک در فصل تابستان در اثر خشکی زیاد و تابش شدید نور آفتاب پوک شده و حالت پودری به خود میگیرد و پس از فرود قطرات درشت باران بر این سطح خشک، خاک پودری دور قطرات باران تشکیل یکلایه نازک داده و آب باران همچون یک گوی سیال در شیب زمین به راه میافتد و از به هم پیوستن این گویهای غلطان آب، یک جریان عظیم سیلابی به وجود میآید. هرچند سامانههای بارشی در فصل تابستان بهندرت از فراز ایران گذر میکنند و معمولاً هوای تابستان ایران از یک پایداری نسبی برخورداراست ولی گاهی اوقات با گذر امواج بارشی از روی ایران شرایط برای بارش مهیا میگردد.
ازآنجاکه هوای گرم دارای قابلیت نگهداری حجم بالاتری از رطوبت در خود است هنگام مواجهشدن این هوای گرم و فوقالعاده مرطوب با هوای سرد، ابرهای جوششی عظیمی تشکیل میشوند که قدرت بارشی بسیار زیادی دارند ولی ازآنجاکه هوای غالب در تابستان گرم و پایدار است، این بارشهای شدید در یک بازه زمانی کوتاه چنددقیقهای به وقوع میپیوندد و همین بارش شدید به همراه عواملی که در بالا ذکر شد سیلهای مخرب را به وجود میآورند.
افزایش ناهنجاریهای جوی نظیر بارشهای ناگهانی، وزش بادهای شدید، خشکسالی و افزایش دما میتواند نتیجه گرم شدن زمین یا همان تغییرات آب و هوایی هم باشد که نتیجه گسترش فعالیتهای صنعتی در دنیاست. در این میان، برخی این بینظمی را تغییر اقلیم معنا میکنند اما عدهای دیگر معتقدند که اقلیم تغییر نکرده بلکه آبوهوا دچار بینظمی و نوسان شده و دستکاری ما در پدیدههای طبیعی این بارشها را تبدیل به سیلاب کرده است.
افزايش تعداد سيلابهاي فاجعهبار در جهان و تغير اقليم و توسعههاي عمراني در سيلابدشتها موجب رشد خطرات سيلاب گرديده است. اين روند نگرانكننده، توجه به روشهای غيرسازهاي مدیریت سیلاب بهویژه سامانه پيشبيني و هشدار سيلاب را ایجاد کرده است. به چنین سیلابهایی با توجه به سرعت وقوع آنها تندسیلاب(Flash Flood) گفته میشود. تعریفی از تدسیلاب در ادامه بیان شده است:
این قبیل سیلابها میتوانند در عرض چند ثانیه یا چند ساعت رخ دهند و هشدار دادن در مورد آنها دشوار است. ممکن است تلفات آنها زیاد باشد زیرا بهسرعت سطح آب را بالا برده و سرعت جریان براثر وقوع این نوع سیلاب بسیار زیاد است. عوامل مختلفی از قبیل شدت بارش، مدت بارش، شرایط سطحی زمین، عوارض (توپوگرافی) و شیب حوزه در وقوع این نوع سیلاب مؤثر است. مناطق شهری در معرض این نوع سیلاب هستند، زیرا سطح زمین با انواع روکشهای آسفالت، کاشی و غیره پوشانده شده و راههای نفوذ جریان بسته شده و رواناب بهسرعت در سطح شهر توزیع میشود. حتی بیابان نیز از وقوع این نوع سیلاب در امان نیست. نصب و فعالیت سامانههای هشدار سیلاب میتواند تلفات را تا حد زیادی کاهش دهد.
شرح سیل مردادماه ۱۳۶۶
روزی که سیل مرگبار تجریش رخ داد، هیچکس، حتی ساکنان مناطق شمالی تهران هم تصورش را نمیکردند که شاهد چنین حادثه هولناکی باشند. سیل در حالی اتفاق افتاد که تا ظهر چهارم مردادماه حتی قطرهای باران هم در مناطق مرکزی و جنوب شهر نباریده و از همه مهمتر، سازمان هواشناسی هم هرگز پیشبینی چنین سیلی را نکرده بود. در اطلاعیه سازمان هواشناسی که صبح همان روز در روزنامه اطلاعات منتشر شده بود، آمده است:
در 24 ساعت آینده نواحی مرکزی و شرق ایران و دامنههای البرز همچنان دارای هوای ناپایدار توأم با باد و گردوخاک و رعدوبرق خواهد بود. همچنین امشب هوای تهران بهعلت ناپایداری موقتاً ابری همراه با رعدوبرق و رگبار خفیف خواهد بود.
در این شرایط، مردم پایتخت سرمست از هوای خنک بهاری که در گرمترین فصل سال مهمان شهر شده بود، سرگرم کارهای روزانهشان بودند که ناگهان صدای غرشی سهمگین مردم تجریش، دربند و دیگر مناطق بالادستی را شوکه کرد.
سیل تجریش یا سیل دربند، روز یکشنبه ۴ مرداد ۱۳۶۶ ساعت یک بعدازظهر، براثر بارش شدید باران و جاری شدن سیلاب شدید در درههای دربند و گلابدره، در شمال تهران رخ داد. براثر این سیل، حدود ۳۰۰ نفر کشته شدند و ۷۵۷ میلیارد ریال خسارت مالی وارد شد. در این روز باوجود گرمای هوا، رگبار و تگرگ شدیدی آغاز به باریدن کرد. شدت رگبار بهگونهای بود که در مدت ۱۰۷ دقیقه ۲۸ میلیمتر بارش ثبت شد. در مدت کوتاهی سیلاب عظیمی از رودخانه گلاب دره به حرکت درآمد و صدها تن گلولای و سنگ را در مسیر رودخانه گلاب دره و رودخانه دربند به سمت میدان تجریش به حرکت درآورد.
شایعاتی مبنی بر وجود سد جهاد سازندگی یا سپاه و شکسته شدن آن و بروز سیلاب بهواسطه شکسته شدن آن وجود دارد که حتی در برخی روزنامههای دولتی چاپشده است اما اگر به افراد محلی قدیمی در محله امامزاده قاسم یا دربند مراجعه کنید و از ایشان بخواهید محل آن سد را به شما نشان بدهند هیچکدام وجود چنین سدی را تأیید نمیکنند. این سیل براثر طغیان دو رودخانه دربند و گلاب دره به وقوع پیوست که طغیان هرکدام از این رودخانهها خود بهتنهایی میتوانست موجب وقوع سیل شود بنابراین وجود سد بر روی یکی از رودخانهها و شکسته شدن آن و بروز سیلاب به خاطر این شکست شایعهای عوامانه بیش نیست.
سیلاب پس از ورود به گلاب دره خیابانهای دربند و از طریق خیابان جعفرآباد و خیابان دربند و خیابان ثبت یا شهرداری و کوچه ناودانک و تابش به سمت تجریش حرکت کرد و در طول مسیر به خانهها و خودروها خسارت فراوان وارد کرد تا به میدان تجریش و میدان قدس رسید. از میدان قدس به خیابان شریعتی واردشده و تا حوالی میرداماد پیش رفت. در میدان تجریش بخشی از سیلاب به درون زیرگذر در حال ساخت وارد شد و بخشی دیگر داخل تکیه بزرگ تجریش و راهروی بازارچه تجریش شد که به مغازههای داخل تکیه و بازارچه آسیب رساند. سپس وارد مسجد همت تجریش و داخل حرم امامزاده شد پسازآن با ورود به کوچههای اطراف حرم و مسجد همت به منازل آن محدوده نیز آسیبهای فراوانی وارد کرد. نمازگزاران مسجد همت در حال اقامه نماز با ورود سیل به مسجد مواجه شدند شاهدان عینی میگویند تمام محوطهی داخل مسجد از سیلاب و گلولای انباشته شد بهنحویکه مردم از کتابخانهها و ستونها و منبر برای حفظ جان خود بالا رفتند و با شکسته شدن دیوار جنوبی مسجد سیلاب از آن سمت خارج شد و فروکش کرد از سمت دیگر میدان، گلولای بهطرف بیمارستان شهدا از سمت شرق و ورودی خیابان مقصودبیگ و ولیعصر در سمت جنوب و غرب نیز پیشروی کرد.
مردم از میدان تجریش به خیابان ولیعصر هجوم بردند و فریادکنان یکدیگر را خبر میکردند که فرار کنند. هرکس بهطرفی میدوید و هیچکس نمیتوانست فکر کند کجا امن است. وضع رقتباری بود. آب پیش میآمد و مردم فریادکنان میدویدند. عدهای اتومبیلها را رها کرده و سعی میکردند از مسیر آب فرار کنند. آثار گلولای روی ساختمانها در ابتدای میدان تجریش به حدود 4 متر میرسید. در این مسیر، سیل درختان قطوری را شکسته و با خود آورده بود. زیر یکی از همین درختها مردم جسد دختربچه خردسالی را که به درخت گیر کرده بود پیدا کردند. میدان تجریش مملو از سنگهای بزرگ و کوچک و شن و گلولای بود، طوری که انسان تصور میکرد این منطقه تپه و ماهور است. در این میدان تعداد زیادی اتومبیل در هم شکسته شده و وسایل خانه زیادی در میان گلولای دیده میشود؛ اما در مسیر پل رومی به میدان تجریش، عمق فاجعه بیشتر حس میشود. وضع ظاهری خیابان حکایت از ابعاد گسترده این حادثه مهیب دارد. در این قسمت سنگهای بزرگی در گوشه و کنار خیابان دیده میشود. تعدادی از اتومبیلها واژگون شده و معلوم نیست بر سر سرنشینان آنها چه آمد.
وقتی سیل جاری شد، برای باخبر کردن مردم از آژیر قرمز استفاده شد اما عدهای به تصویر بمباران هوایی در یک زیرگذر پناه گرفتند و همانجا قربانی سیل شدند. بهعلاوه کسانی که داخل مسجد همت مشغول خواندن نماز بودند نیز طعمه سیل شدند و خبری از سرنوشت آنها نیست. پسازاین سیل، میدان تجریش به مدت دو ماه بسته بود و عملیات پاکسازی و بازسازی آن ادامه داشت. تا مدتها نیز قطعهسنگ بزرگی وسط میدان تجریش وجود داشت که این سنگ موجود در عکس زیر، یادبود همان سیل معروف است؛ که در سالهای ۸۱-۸۲ توسط شهرداری این قطعهسنگ چهارتکه با جرثقیل حمل شد و در قسمت شمالی میدان قرار داده شد و بعد از گذشت چند ماه با انجام حکاکی روی سنگ مذکور در عید نوروز پردهبرداری شد.
سنگ یادبود سیل سال ۶۶ تجریش
سطح میدان تجریش به میزان ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر بالاتر آمد و آسفالت شد. هیچوقت گزارشی از میزان تلفات و خسارت سیل تجریش بهطور رسمی اعلام نشد. یکی از شاهدان ماجرا در خاطرات خود نوشته است: من برحسب اتفاق ساعت 3 بعدازظهر گذرم به میدان تجریش افتاد. عبور و مرور ماشینها متوقفشده بود و جنازه 8 نفر در حیاط بیمارستان شهدا چیده شده بود. من از طریق بازار از میان گلولای جلو رفتم تا به تکیه رسیدم، در تکیه تجریش یک مرد تا سینه در گل گرفتار شده بود و سرش براثر اصابت به دیوار شکافته بود.
امدادگران هلالاحمر تلاش میکردند او را از مهلکه خارج کنند، اما موفق نمیشدند. من مسیر را برگشتم و سعی کردم از خیابان به سر پل تجریش بروم . در ابتدای خیابان تجریش به سمت میدان قدس یک شیرینی فروشی قرار داشت که یکنفر که نفهمیدم زن بود یا مرد با فشار شدید آب و گل به کرکره آن فشرده شده بود و آنجا هم امدادگران سعی داشتند جنازه او را خارج کنند. خلاصه انگار میدان تجریش تبدیل به یکی از مناطق عملیاتی شده بود.
در تاریخ ۲۹ شهریور ۱۳۶۶، میرحسین موسوی نخستوزیر وقت اطلاع داد که دستور داده چند مغازهای که در میدان تجریش از ارتش وجود داشته، در اختیار کسانی که محل کسبشان در جریان این سیل ازدسترفته، بگذارند. ارتش مخالفت کرده و محمدحسین جلالی وزیر دفاع وقت، به همین جهت در جلسات دولت شرکت نمیکند و سرهنگ رحیمی که با سرباز برای جلوگیری به محل رفته بوده، چندساعتی توسط کمیته بازداشتشده بود.
تکیه تجریش، یکی از بناهای شاخص خشتی شمیران که در اثر وقوع این سیل بهکلی تخریبشده و هویت و اصالت تاریخی خود را ازدستداده بود، بعدها بازسازی شد. پس از سیل تجریش بسیاری از اشیای تاریخی و مذهبی که داخل تکیه بود توسط مردم جمعآوری و حفظ شد. ۳۰۰ کشته در پایتخت پس از کمتر از دو ساعت بارندگی در میانه تابستان! چهارم مردادماه ۱۳۶۶ دومین سیل پرتلفات کشور، مناطق وسیعی از شمال تهران را تحت تأثیر قرارداد. اینکه تنها ۲۸ میلیمتر بارش در عرض ۱۰۷ دقیقه باعث بروز چنین سیل مرگبار و ویرانگری شود در حقیقت عجیب است و اینجاست که سوء مدیریتها و بحران مدیریت بحران در کلانشهر تهران، قدرت فاجعهبار خود را به رخ میکشد.
اهالي و كسبه محل در بالادست با مشاهده چنين اتفاقي، تلاش میکنند تلفني كسبه ميدان تجريش را خبردار كنند. گام بعدي انتقال اين هشدار به مردم حاضر در ميدان بود، اما با چه وسیلهای؟ تنها وسیلهای كه به ذهن میرسید، آژير قرمز بود! مردم هم بیخبر از همهجا با شنيدن صداي آژير قرمز به زيرگذرهاي ميدان تجريش كه به دو منظور پناهگاه و بازار احداثشده بود، هجوم میبرند! سيلاب در كمتر از ۱۵ دقيقه به ميدان میرسد و تمام زيرگذر را از آب و گلولای پر میکند و تكيه تجريش و بخشي از امامزاده قاسم را تخريب میکند. گلولای به سمت بیمارستان شهدا از سمت شرق و ورودی خیابان مقصودبیگ و ولیعصر در سمت جنوب و غرب نیز پیشروی کرد بهطوریکه سيلاب و گلولای تا پل سيدخندان ديده میشد. لازم به ذکر است که هیچوقت گزارشی از میزان تلفات و خسارت سیل تجریش بهطور رسمی اعلام نشد.
در سابقه سهونیم قرن سپریشده برای شهریشدن تهران (پیش از دوره پهلوی دوم)، تهدید سیل ناشی از سیل ناگهانی همواره مهمترین تهدید نقشآفرین در تعیین فرم شهری آن بوده است؛ اما در ربع قرن گذشته، توسعه شهری تلاش داشته به پیروی از رویکرد مدرنیزاسیون، با تغییر فرم سرزمین، به مقابله با این تهدید بپردازد و شهرسازی از مکانیسم طبیعی جغرافیای سرزمین در مدیریت سیل آن، فاصله میگیرد. تکرار تلفات جانی و مالی در سیلهای اخیر شهر تهران، نشان از توفیقنیافتن توسعه شهر تهران در این رویکرد بوده است. بهنحویکه وقوع سیل واریزهای که جزو مکانیسم سیلخیزی این شهر است، کماکان تهدید جدی برای شهر محسوب میشود. همانگونه که درگذشته نیز بارها این پدیده رویداده و مثالهای بارز آن در سیل سال ١٣٦٦ گلاب دره و سیل سالهای ١٣٣٣، ١٣٧٤ و ١٣٩٤ رودخانه کن، حاکی از تلفات جانی و مالی درخور توجهی براثر رخداد سیل واریزهای بوده است.
اقلیم خُرد در معماری شهری رعایت نشده است. معماری ساختوساز در محله تجریش با بارندگی بیش از ٤٠٠ میلیمتر در سال و متوسط دمای ١٤ درجه سانتیگراد (اقلیم نیمهخشک)، مشابه معماری محله نازیآباد با بارندگی کمتر از ٢٠٠ میلیمتر در سال و دمای متوسط ١٦ درجه سانتیگراد (اقلیم خشک) است. تنها به این نکته دقت شود که به ازای یک درجه سانتیگراد تغییر در دمای متوسط، تأثیرات چشمگیری در مدیریت مصرف انرژی اعمال خواهد شد و توجهنکردن به تفاوت اقلیمهای خُرد در شهرسازی و معماری شهر تهران، تلفات انرژی شایان توجهی را به همراه داشته است. نکته درخور توجه در مثالهای فوق، این است که دستیابی به الگوی تابآور فرم شهری در برابر بحرانهای طبیعی، درگرو شناخت جغرافیای سرزمین و رعایت پتانسیل آن در شهرسازی است. نمیتوان به مدد تکنولوژی، جغرافیای طبیعی سرزمین را تحت سلطه درآورد و در برابر تهدیدهای طبیعی آن سرزمین در امان بود.
بررسی ویژگیهای حوضه آبریز گلاب دره – دربند و نقش آن در سیلخیزی آن
گلاب دره یکی از ییلاقهای خوش آبوهوای شمال شرقی پایتخت است. گلاب دره نام دره و محلهای در کناره آن است که به همین نام خوانده میشود. این دره از طرف غرب با امامزاده قاسم و از طرف شرق با دربند مجاور است. گلاب دره از محلههای قدیمی تهران در شهرستان شمیرانات است كه در زمانهای قدیم با محله امامزاده قاسم بهصورت یک محله بودهاند. محدوده جغرافیایی این محله در زمان قدیم از سمت شمال به دامنهها و مراتع تابستانی رشتهکوه البرز، از سمت جنوب به جاده تجریش و دزاشیب، از سمت شرق به دره جی و از سمت غرب به رودخانه گلاب دره محدود میشد. ده گلاب دره- امامزاده قاسم بر فراز یک بلندی مشرف بر قریه ییلاقی شکلگرفته است. ازاینرو از منظر توریسم و جذب توریست دربند و گلاب دره حائز اهمیت هستند و به طبع آن ایجاد امنیت و کنترل حوادث طبیعی و غیرطبیعی از اهمیت بالایی برخوردار است.
حوضه آبريز گلاب دره – دربند از حوضههاي كوهستاني كشور است كه در شمال شهر تهران واقعشده و به علت اشراف سيلابهاي اين حوضهها به شهر تهران و احتمال خطر جاني و مالي بالاي آن، از اهميت خاصي برخوردار است. در مرداد 1366 سيلابي عظيم به همراه مقدار زيادي گلولای و رسوبات درشتدانه، از اين حوضهها جاري گرديد و تلفات جاني و خسارت مالي قابلتوجهی به پاييندست و ميدان تجريش به وجود آورد. از ديدگاه جغرافيايي این منطقه در شمال شهر تهران و در ناحيه البرز مياني و در استان تهران قرار دارد. بهطوريکه در محدودهاي بين عرض جغرافيايي45-35 تا 53-35 درجه شمالي و طول جغرافيايي 23-51 تا 28-51 درجه شرقي واقعشده است. این محدوده شامل 5 زيرحوضه است که درمجموع ارتفاعات شمال شهر تهران را تشکيل ميدهند. مشخصات ارتفاعي و مساحت حوضههای گلاب دره و دربند بدینصورت است:
| نام حوضه آبريز | گلاب دره | دربند |
| مساحت (کيلومترمربع) | 9/1 | 6/4 |
| ارتفاع (متر) | 1850 | 2006 |
رودخانه دربند از سرشاخههای زيرحوضه شيرپلا و اوسون شكل ميگيرد. اين رودخانه داراي طول 3713 متر و شيب متوسط 0867/0 از ارتفاع 1607 تا 1927 متر است. آبراهههاي زیر حوضههای اوسون و شيرپلا بعد از تلاقي در پسقلعه، رودخانه جعفرآباد را تشكيل داده و از ميدان سربند به سمت ميدان تجريش رودخانه دربند ناميده شده است و پس از عبور از مجموعه كاخ سعدآباد به ميدان تجريش منتهي ميگردد.دربند پیش از آنکه بخشی از تهران باشد، یک دهکده بود و امروزه از محلههای قدیمی در شمال پایتخت به شمار میرود. این منطقه که بهعنوان یکی از جاهای دیدنی تهران شناخته میشود، بین گردشگران و اهالی تهران حسابی معروف است و اغلب بهعنوان اولین گزینه برای تفریح و گردش توریستهای خارجی و داخلی پیشنهاد میشود.
دربند، منطقهای عالی با آبوهوای دلپذیر است که پایتختنشینان و گردشگران از شلوغی و ترافیک و آلودگی هوای شهر، به این محل پناه میبرند تا هم از چشمانداز فوقالعاده زیبای آن لذت ببرند و هم بدون اینکه نیازی باشد از تهران فاصله چندانی بگیرند، میتوانند به کوهنوردی بپردازند و از هوای مطبوع و محیط دیدنی آن استفاده کنند. پیادهروی در مسیر سنگی دربند و عبور از کنار غذاخوریهای گوناگون و دستفروشان همان چیزی است که جذابیتی دوچندان به دربند بخشیده است. رودخانه گلاب دره از سرشاخههاي زيرحوضه كلكچال شكل ميگيرد. اين رودخانه داراي طول 2401 متر و شيب متوسط 0845/0 از ارتفاع 1608 تا 1811 متر است. اين رودخانه بعد از تلاقي سرشاخهها به حوضچه رسوبگیر منتهي ميگردد. مسير رودخانه در بالادست حوضچه رسوبگیر بهصورت طبيعي بوده و از حوضچه رسوبگیر تا تقاطع رودخانه با خيابان دربند (ظهيرالدوله) بهصورت كانال بتني به عرض 3 الي 4 متر و به ارتفاع 4 متر است. ادامه رودخانه به سمت تجريش داراي بستر طبيعي با ديواره سنگي است. رودخانه گلاب دره و دربند بعد از تلاقي در ميدان تجريش رودخانه مقصودبيك را تشكيل ميدهند.
وسعت اين حوضه آبريز كمتر از 33 كيلومتر مربع مي باشد اما بزرگي اين سيلاب معادل 356 متر مكعب در ثانيه برآورد شده است كه رقمي استثنايي و غير قابل انتظار به شمار ميآيد. دلایل بزرگی خارج از تصور آن سیل به پوشش گياهي كم حوضه، توسعه بي رويه مراكز تفريحي، رستورانها و ساير مراكز در اين منطقه كه به كاهش سطوح نفوذپذير انجاميده شد مرتبط بوده است. از طرف ديگر شدت بارندگي و الگوي زماني بارش به گونهاي است كه به طور متوسط بيش از 50 درصد بارندگي در اوايل مدت زمان بارش مي بارد. به طور مثال در سيلاب 4/5/1366 الگوي بارندگي به صورتي گزارش شده است كه بيش از 75 درصد بارندگي در 30 دقيقه اول باريده كه تاثير بسزايي در ايجاد سيلی با دبي اوج نسبی بسیار بالا داشته است.
مروری بر سیلابهای تهران در تاریخ معاصر
دانستههاي زيادي در اين زمينه وجود ندارد، شايد هم سبب آن است كه درگذشته به علت كوچكبودن بستر رودخانهها رخداد سيل، زيانهاي مهمي به همراه نداشته و از اين نظر نسبت به رويدادهاي بزرگ طبيعي ديگر جون زمينلرزه از اهميت كمتري برخوردار بوده است. تاريخچه كوتاهي از سيلابهاي بزرگ تهران ذيلاً آورده شده است:
- سيلاب دوشنبه 17 ارديبهشت 1246 خورشيدي (دكتر بربريان-دكتر قريشي 1364)
پس از يك بارندگي سنگين، سيلابي بزرگ تهران را فراگرفت. در اين رويداد حدود 1200 خانه ويران شد و مردمان زيادي جان خود را از دست دادند. مدت رگبار در اين سيلاب حدود يك ساعت و مدت جريان در حدود 5/21 ساعت تخمين زدهشده است. همچنين حجم جريان سيلاب در حدود 1200 هزار مترمکعب و حداكثر شدت لحظهاي حدود 45 مترمکعب بر ثانيه برآورد شده است.
- سيلاب تیرماه 1316 خورشيدي
رگباري با شدت متوسط در نزديكي يوسفآباد ريزش كرد، يكي از شاخههاي سيلاب ایجادشده وارد محوطه كالج البرز كه در آن زمان در كنار شهر قرار داشت گرديد و زيانهايي به بار آورد. اين سيلاب 10 سانتيمتر گل قرمزرنگ و سيلت را در منطقه گستردهاي بر جاي گذارد.
- سيلاب مردادماه 1333
ﺳﯿﻞ ﻣﺮداد 1333 رودﺧﺎﻧﻪ ﮐﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺨﺮﯾﺐ اﻣﺎﻣﺰاده داوود، ﺣﺪود 1500 ﮐﺸﺘﻪ و ﺧﺴﺎرت ﻣﺎﻟﯽ ﻋﻤﺪهاي ﺑﺮ ﺟﺎي ﮔﺬاﺷﺖ. در اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه، ﻗﻄﻌﺎت ﺑﺰرگ ﺳﻨﮓ ﺑﺎﻋﺚ اﻧﺴﺪاد ورودي ﮐﺎﻟﻮرت ﺑﺎﻟﺎدﺳﺖ اﻣﺎﻣﺰاده داوود و اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺟﺮﯾﺎن ﭘﺸﺖ ﺟﺎده ﺷﺪ ﮐﻪ درنهایت ﺑﻪ ﺷﮑﺴﺖ آن و رﻫﺎ ﺷﺪن ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﯽ ﺣﺠﻢ آب اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺷﺪه و ﻗﻄﻌﺎت ﺳﻨﮓ رهاشده ﺑﻪ ﺳﻤﺖ اﻣﺎﻣﺰاده داوود و ﭘﺎﯾﯿﻦدﺳﺖ آن اﻧﺠﺎﻣﯿﺪ. بر اساس آمار روزنامه اطلاعات مورخ 11/5/1333 در آن روز در تهران 22 میلیمتر باران باريد و سيل معروف امامزاده داوود را سبب گرديد. روزنامه كيهان در مورد اين سيل چنين نوشت: از دو شب قبل سيل و طوفان موحشي توأم با رگبار شديد، بسياري از قصبات شمال و جنوب و اطراف تهران را ويران كرده و تلفات جاني و مالي فراواني وارد كرده است. مدت رگبار در اين سيلاب حدود نيم ساعت و ارتفاع بارش 22 میلیمتر (ايستگاه هواشناسي مهرآباد) و مدت جريان در حدود 5/1 ساعت تخمين زدهشده است. همچنين حجم جريان سيلاب در حدود 165 هزار مترمکعب و حداكثر شدت لحظهاي حدود 100 مترمکعب بر ثانيه برآورد شده است.
- سيل مرداد 1366
طي دو روز 4 و 5 مرداد 1366، در اثر بارندگي در ارتفاعات شمال تهران سيلابهاي شديد در رودخانههاي ارتفاعات مزبور يعني دارآباد، گلاب دره، جعفرآباد، اوسون و ولنجك جاري شد كه سيل چهارم مرداد دو رودخانه دربند و گلاب دره بيشترين خسارات مالي و جاني را به بار آورد. از شدت و حجم آب هر يك از رودخانههاي نامبردهشده، اطلاع ثبتشدهاي در دست نيست ولي مجموع آنها در ايستگاه هيدرومتري پل سيمان روي نهر فيروزآباد واقع در 5 كيلومتري جنوب ميدان خراسان تهران اندازهگيري و ثبت شد. مشخصات بيشتر اين سيل به نقل از گزارش سيلاب رودخانه گلاب دره دربند كه توسط بخش تلفيق و آناليز دفتر بررسيهاي منابع آب وزارت نيرو تهیهشده است به شرح زير است:
حجم كل سيلاب تركيبي پنج رودخانه مزبور بالغبر 1250000 مترمکعب و حداكثر شدت لحظهاي سيلاب 80 مترمکعب بر ثانيه است. با استفاده از يك اندازهگيري آبدهي كه در نزديكي ميدان رسالت انجام گرديده بود، حجم سيل حاصل از رودخانههاي دارآباد و منظريه حدود 100000 مترمکعب و سيل ولنجك حدود 50000 مترمکعب برآورد شده است و درنتیجه حجم مجموع سيلاب جريان يافته از گلاب دره و دربند به حدود 1100000 مترمکعب بالغ ميگردد كه سهم هر يك از مسيلهاي گلاب دره، جعفرآباد و اوسون بر اساس بررسيهاي محلي بهعملآمده و توجه به وسعت حوضه آبريز آنها 550، 473 و 77 هزار مترمکعب است. در اين گزارش حداكثر شدت لحظهاي سيل بدون احتساب مواد رسـوبي (گلولای) حدود 250 مترمکعب بر ثانيه محاسبهشده است.
با توجه به رقوم ارتفاعي ميتوان گفت كه حوضه آبريز مزبور کاملاً كوهستاني بوده اما پراکنش پوشش گياهي آن در سطح حوضهها بهدليل شرايط توپوگرافي و جهت شيب ارتفاعات متفاوت است. در درهها پوشش گياهي درختچه و حتي درختان بهطور تنک پراکندهاند و در ارتفاعات پوشش گياهي چنداني به چشم نميخورد که اين امر ناشي از شرايط اقليمي شيبهاي جنوبي البرز در بخش البرز مرکزي و مياني است. همچنين به دلیل مرتفع بودن از شرايط برفي مناسبي برخوردارند.
- ﺳﯿﻞ اردﯾﺒﻬﺸﺖ 1374
ﺳﯿﻞ اردﯾﺒﻬﺸﺖ 1374 رودﺧﺎﻧﻪ ﮐﻦ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻣﺠﺪد اﻣﺎﻣﺰاده داوود 5 ﻧﻔﺮ ﮐﺸﺘﻪ و ﺧﺴﺎرت ﻣﺎﻟﯽ قابلتوجهی ﺑﺮﺟﺎي ﮔﺬاﺷﺖ. در اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه، مکانیسم ﺗﺨﺮﯾﺐ ﻫﻤﺎﻧﻨﺪ مکانیسم ﺳﯿﻞ 1333 رودﺧﺎﻧﻪ ﮐﻦ بود.
- سیل تیر 1394
سیل ﺗﯿﺮ 1394 رودﺧﺎﻧﻪ ﮐﻦ ﮐﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪن 17 ﺷﻬﺮوﻧﺪ ﺗﻬﺮاﻧﯽ و ﺑﺮوز ﺧﺴﺎرت ﻣﺎﻟﯽ ﺷﺪﯾﺪ ﺑﻪ روﺳﺘﺎﻫﺎي ﺳﻨﮕﺎن، ﮐﺸﺎر و ﺳﻮﻟﻘﺎن و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﻋﻤﻠﯿﺎت ﻋﻤﺮاﻧﯽ ﺟﺎده ﺗﻬﺮان-ﺷﻤﺎل ﮔﺮدﯾﺪ. در اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه، ﻗﻄﻌﺎت ﺑﺰرگ ﺳﻨﮓ رهاشده از زونﻫﺎي خردشده ﺗﮑﺘﻮﻧﯿﮑﯽ ﺑﺎﻋﺚ ﻗﻄﻊ درﺧﺘﺎن ﺑﺎﻏﯽ احداثشده در ﺑﺴﺘﺮ سرشاخههای ﮐﺸﺎر و ﺳﻨﮕﺎن ﮔﺮدﯾﺪ. ﺗﻨﻪﻫﺎي درﺧﺘﺎن ﺟﺎري در ﭘﯿﺸﺎﻧﯽ ﺳﻨﮓ-آب جاریشده ﺑﺎ اﻧﺴﺪاد ﺗﻮﻧﻞ ﮐﺸﺎر و ﻫﻤﭽﻨﯿﻦ ﺗﻮﻧﻞ اﻧﺤﺮاف ﮐﺎرﮔﺎه ﻋﻤﺮاﻧﯽ آزادراه ﺗﻬﺮان-ﺷﻤﺎل ﻣﻮﺟﺐ اﻧﺒﺎﺷﺖ ﺟﺮﯾﺎن و ﺑﺎﻟﺎ آﻣﺪن ﺗﺮاز آب و ورود ﮔﻞ-آب ﺑﻪ ﻣﻨﺎزل روﺳﺘﺎﯾﯿﺎن و ﺑﺎﻏﺎت آنها ﮔﺮدﯾﺪ. در اداﻣﻪ، رﻫﺎ ﺷﺪن ﻧﺎﮔﻬﺎﻧﯽ ﺣﺠﻢ ﺑﺎﻟﺎي آب ﺑﻪ ﻫﻤﺮاه ﺗﻨﻪ درﺧﺘﺎن و ﻗﻄﻌﺎت ﺑﺰرگ ﺳﻨﮓ ﻋﻠﺎوه ﺑﺮ آﺳﯿﺐ ﺑﻪ تأسیسات ﻋﻤﺮاﻧﯽ ﻣﻮﺟﻮد در ﺷﺎﺧﻪ اﺻﻠﯽ رودﺧﺎﻧﻪ ﮐﻦ، ﺑﺎﻋﺚ ﻣﺮگ 17 ﺷﻬﺮوﻧﺪ تهرانی شد که در بستر رودخانه کن در حال تفریح بودند.
نتیجهگیری
ویژگیهای مورفولوژی رودخانه ازجمله مشخصات هندسی بستر، شکل کف، شیب و نیمرخ طولی آن تأثیر بسزایی در وقوع سیل و یا تشدید آن دارد. این ویژگیهای در طول زمان و تحت تأثیر جریان آب و رسوب، جنس مواد سازنده و اندازه مواد بستری و وضعیت پوششگیاهی کناره و حاشیه رودخانه تغییر میکند. به دلیل پیچیدگی اثرات متقابل هر یک از عوامل مؤثر، شناخت روند و آهنگ تغییرات حرکت آب چندان آسان نیست. هر یک از الگوهای رودخانهای نظیر الگوی مستقیم، شریانی و پیچانرودی عکسالعملهای متفاوتی نسبت به جریان سیلابی در خود نشان میدهند.
انجام ندادن عملیات آبخیزداری در حوضههای بالادست مهمترین سدهای کشور، برخلاف تأکید تمام مطالعات فنی و مهندسی و منابع طبیعی بر آبخیزداری گسترده و حفاظت منابع آبوخاک در بالادست سدها، عدم توفیق در انجام آبخیزداری در حوضههای بالادست موجب افزایش رسوبگذاری مسیرهای آب گذری شده و علاوه بر کاهش ظرفیت مفید سدهای مهم کشور با انباشت رسوبات در مخازن سدها و نیز کاهش عمق مفید مسیرهای آب گذری، ظرفیت منابع و سازههای آبی برای انتقال مازاد آبهای ناشی از روان آبها و درنتیجه افزایش شدت سیلابها شده است.
يکي از مهمترین عوامل تشديد خسارتهای سيلهاي اخير در کشور، توسعه ساختوساز در سیلابدشتها و دخل و تصرف غیرمجاز در بستر و حريم رودخانهها است. تعيين بستر و حریم رودخانهها و تهيه نقشههاي پهنهبندي سيل يکي از ملزومات و پيشنيازهاي کليه طرحهاي پيشگيري و کنترل سيلاب ازجمله سامانههای هشدار سيل، بيمه سيل، نحوه تعيين کاربري اراضي حاشيه رودخانه و آزادسازي محل عبور ايمن جريان رودخانه است.
بهطورکلی، علل ابعاد فاجعهبار سیلاب گلاب دره و دربند علل فاجعهبار بودن سیلاب گلاب دره را میتوان بهصورت زیر شمرد:
- رسوب زیاد سیلاب
- دخل و تصرف غیرمجاز در بستر حریم رودخانه
- عدم وجود سیستم هشدار سیلاب
- نبود شبکه مؤثر و مجاری تخلیه سیلاب
- پایین بودن سطح آگاهی مردم در برخورد با پدیده سیلاب
- گرفتگی پلها و ایجاد مانع در برابر حرکت سیل
مراجع
ﮔﺰارش ﻣﺪﯾﺮﯾﺖ ﺳﯿﻞ ﺷﻬﺮ ﺗﻬﺮان
خبرگزاری همشهری
گزارش پروژه مطالعات سيستم هشدار سيلاب گلاب دره – دربند، شرکت آب منطقهای تهران
وبگاه خبرگزاری فردا
گزارش پروژه مدیریت سیل شهر تهران، مرکز مطالعات راهبردی شهرداری تهران
