دریاچه سریز تاجیکستان
فوریه سوال 1911، یکصد و سیزده سال پیش، 23:15 شبانگاه، در بخش روشان کوهستان بدخشان، مرکز پامیر، زمینه لرزهای به بزرگای نزدیک به 8 ریشتر روی داد.
آن زمین لرزه، زمین لغزه بزرگی در دامنههای پر شیب موزکال در پی داشت و به زودی روستای اسای را در پای دامنه در بر گرفت و دره رودخانه پر آب مرغاب را بست.
در آن شب دیجور، تنها دو پسر بچه و یک پیرمرد جان به در بردند و 105 تن از باشندگان روستا در زیر کوه پارهها جان باختند. جان باختگانی که شاید هرگز ندانستند چه روی داد و چه بر سرشان آمد.
رود پر آب مرغاب در بلندای 3300 متری از تراز آب دریاهای آزاد، پشت همان زمین لغزه که دهانه دره را به بلندای 570 متر، درازای 2/6 کیلومتر و بیشترین پهنای 3/3 کیلومتر با 6 میلیارد مترمکعب خاک و سنگ بست به دام افتاد و به سالی دریاچهای بزرگ از 17 میلیارد مترمکعب آب با دمای میانگین 4 تا 6 درجه سانتیگراد، درازای 55 کیلومتر، پهنای میانگین 5/1 تا 5/3 کیلومتر، ژرفای میانگین 200 متر و بیشترین ژرفای 500 متر در گسترهای نزدیک به 80 کیلومتر مربع در بالادست پدید آورد و روستای سریز در دورترها را به زیر آب برد و باشندگان را ناچار به رهاسازی روستا و داراییهاش و فرار و جابجایی کرد.
مردمان پایین دست و دیگران در نبوده راه و سامانههای پیشرفته آگاهی رسانی، پس از 45 روز از این رویداد ترسناک آگاه شدند!
رودهای دیگری که اکنون به دریاچه میریزند، پس از بزرگترین آنها که رود مرغاب باشد، هفده رود کلان و شانزده رود خرد دورهای هستند.
اگر چه ارزیابیها در بیش از 100 سال گذشته پایداری بند سریز را نشان میدهد با این همه نگرانیها از شکستن و رخنه در آن به شوند بالا و پایین شدن تراز آب، زمین لرزه و ریزش کوه پارهها به دریاچه و رها شدن میلیاردها متر مکعب آبهای خروشان در درههای پایین دست که کشور تاجیکستان و بخشهای از کشورهای افغانستان و ترکمنستان و ازبکستان با شماری نزدیک به 5 تا 7 میلیون تن از مردمان را در بر میگیرد پایان ناپذیر است.
بزرگان و رهبران تاجیکستان در سالهای گذشته از رهبران و دانشمندان همه کشورهای جهان در این زمینه درخواست کمک کردهاند و اکنون بند و دریاچه سریز با همیاری جهانی به پیشرفتهترین سامانههای ماهوارهای، زمینی و زیرآبی رفتارسنجی میشود. رفتارسنجیها، بند سرریز را همچنان پایدار نشان میدهد با این همه راه کارهای گوناگونی برای از میان برداشتن یا کاهش نگرانیها مانند رهاسازی آرام آب دریاچه از راه لولهها، کانالها و تونلها و فرستادن آن به کشورهای کم آب همسایه در دست پژوهش و بررسی است.
