با آغاز فصل تابستان، نقشه خطر اقلیمی ایران بار دیگر پررنگتر میشود. از موج گرمای مرگبار در جنوب گرفته تا خشکسالی شدید در مرکز و شرق کشور، ایران هر ساله با مجموعهای از بلایای طبیعی روبروست که نه تنها محصول طبیعت، بلکه نتیجه سالها مدیریت ناپایدار منابع و نادیدهگرفتن هشدارهای علمی هستند.
موج گرما؛ روندی فراتر از نرمال اقلیمی
ایران در حال تجربه یکی از گرمترین دورههای خود در دهههای اخیر است. بر اساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، منطقه خاورمیانه یکی از حساسترین مناطق جهان به افزایش دماست، و ایران در میان کشورهای با بیشترین نرخ گرمشدن قرار دارد.
در تیرماه ۱۴۰۲، دمای هوا در شهر اهواز به ۵۲.۲ درجه سانتیگراد رسید، در حالیکه متوسط جهانی موجهای گرما زیر ۴۵ درجه است. شهرهای جنوبی مانند بندرعباس، آبادان و همچنین زاهدان نیز با دماهای بالا و رطوبت سنگین، در آستانه بحران سلامت عمومی قرار گرفتند.
افزایش دما نه تنها باعث فشار روی شبکههای برق و آب میشود، بلکه تعداد بیماریهای مرتبط با گرما (Heat Stroke) و مرگومیر بالا میرود. همچنین تداوم این روند میتواند الگوی مهاجرت اقلیمی را بهویژه در مناطق کمبرخوردار سرعت ببخشد.
خشکسالی؛ بحران مزمن با ریشههای انسانی
طبق آمار وزارت نیرو در سال 1400، بیش از ۸۵٪ مساحت ایران در وضعیت خشکسالی بلندمدت قرار دارد که این رقم در سالهای اخیر بیشتر نیز شده است. استانهایی مانند فارس، کرمان، خراسان جنوبی، اصفهان و سیستانوبلوچستان، شاهد کاهش شدید منابع آبی سطحی و زیرزمینی هستند.
در گزارش مرکز ملی پایش خشکسالی ایران (فروردین ۱۴۰۴)، اعلام شد که بارندگی کشور نسبت به میانگین بلندمدت ۳۵٪ کاهش داشته است، و دبی رودخانههای اصلی مانند زایندهرود و کارون به پایینترین سطح در دهه اخیر رسیدهاند.
اگرچه تغییرات اقلیمی نقش مهمی در بروز خشکسالی دارند، اما مدیریت ناکارآمد منابع آب، برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی و گسترش کشتهای پرمصرف (مانند هندوانه یا برنج در مناطق خشک) نیز بحران را تشدید کردهاند. نبود الگوهای بهینه مصرف، کاهش آب قابل دسترس برای کشاورزان، و افزایش شوری خاک، چرخه معیوب تخریب منابع را کامل میکند.
کشاورزی زیر ضربه؛ تهدید امنیت غذایی کشور
کشاورزی، که حدود ۹۰٪ مصرف آب کشور را به خود اختصاص میدهد، به شدت تحت تاثیر خشکسالی تابستانه قرار گرفته است. در استان فارس، سطح زیرکشت گندم ۴۰٪ کاهش یافته و در سیستان، بسیاری از چاههای کشاورزی عملاً خشک شدهاند.
این روند علاوه بر کاهش تولید داخلی و افزایش وابستگی به واردات، موجب مهاجرت روستایی، بیکاری و نارضایتی اجتماعی شده است. پایداری غذایی کشور، بدون سیاستهای حمایتی برای کشاورزان و اصلاح الگوی مصرف آب، در معرض تهدید جدی قرار دارد.
طوفانهای گرد و غبار؛ پیامد کمتر دیدهشده خشکسالی
بادهای ۱۲۰ روزه در شرق کشور، بهویژه در زابل، همراه با خشک شدن تالاب هامون و از بینرفتن پوشش گیاهی، زمینهساز طوفانهای گرد و غبار مرگبار شدهاند. شاخص کیفیت هوا در بسیاری از روزهای تابستان در این مناطق به مرز “خطرناک” میرسد.
این پدیده نه تنها سلامت جسمی شهروندان (بیماریهای تنفسی، چشمی و قلبی) را تهدید میکند، بلکه به تعطیلی مدارس، اختلال در حملونقل و افزایش هزینههای درمانی منجر شده است. همچنین مهاجرت اقلیمی از مناطق شرق کشور به کلانشهرها رو به افزایش است.
ناکارآمدی سیاستها و نبود نقشه تابآوری ملی
با وجود هشدارهای مکرر نهادهای علمی و بینالمللی، ایران همچنان فاقد برنامه جامع مقابله با آثار اقلیمی است. تمرکز بر سازههای بزرگ مانند سدسازی به جای بازچرخانی آب، کاهش سفرههای زیرزمینی، نبود آموزشهای عمومی و ضعف مدیریت بحران، مهمترین چالشهای پیش روی تابستان آینده هستند.
بسیاری از کشورها با بهرهگیری از سیستمهای هشدار زودهنگام، هوشمندسازی مصرف آب، کشاورزی اقلیمپذیر و سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، به دنبال تطبیق با شرایط اقلیمی هستند. ایران نیز نیازمند بازنگری اساسی در سیاستهای کلان خود در حوزه محیط زیست و توسعه پایدار است.
سخن آخر
تابستان برای ایران تنها فصلی گرم نیست؛ بلکه آزمونی ملی برای سنجش تابآوری در برابر بحرانهای طبیعی و انسانی است. اگرچه بخشی از بحرانها ریشه در اقلیم دارند، اما تصمیمگیریهای امروز، نقشی تعیینکننده در شدت و وسعت بلایای آینده خواهد داشت. توجه به رویکرد علمی، مشارکت مردمی و مدیریت پایدار منابع، کلید عبور از این مسیر پرمخاطره خواهد بود.
مراجع
